يارى داذن غير او . « وَ هُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ » و او بهترين يارى دهندگانست . قوله - تعالى - : [ سوره آل‌عمران ( 3 ) : آيه 159 ] فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ( 159 ) « فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ » ما صلهء مؤكّده 1015 است كلام را بحسن نظم 1016 ؛ و معنى آنست كى خذاى - تعالى - رسول را امر مىفرمايذ : اى محمّد ! خلقت خوش گشت و نهاذت 1017 سليم و نرم شذ و آن منّتى عظيم و نعمتي جسيم 1018 است از ما - كى خذاونديم - تا تو با ايشان انس گرفتى و نعمتي است بر ايشان كى اهليّت مجالست تو يافتند و به حضرت خوذ ايشانرا نزديك گردانيذى . « وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا » و اگر تو سيئّ الخلق 1019 بوذتى 1020 يا جفا كار « غَلِيظَ الْقَلْبِ » يا درشت سخن 1021 « لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ » از نزد تو متفرّق گشتندى و با تو آرام نگرفتندى ؛ و اصل « فظاظة » جفوتست ، ( 109 ) و منه الافتظاظ لشرب ماء الكرش 1022 ، و هو الفظّ سمّى به لجفائه 1023 على الطّباع . « فَاعْفُ عَنْهُمْ » 1024 ازيشان عفو كن آنچ روز احد ازيشان صادر شذ « وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ » آمرزش ايشان از من درخواه - تا أجابت كنم « وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ » ابن عبّاس گويذ : يعنى در امر حرب با ايشان مشورت كن ؛ و بعضى از قرّا 1025 « و شاورهم في بعض الامر » خوانده‌اند ؛ و اين از آن جهت فرموذ تا سبب تأليف قلوب ايشان بوذ ؛ و تو - اى محمّد ! - آنچ صواب و مصلحت بيني از رأيهاى ايشان اختيار كنى ؛ و گفته‌اند : تا امّت در احوال خوذ اقتدى به تو كنند و بعد از تو سنّت شوذ . « فَإِذا عَزَمْتَ » چون قصد كردى بر آنچ به آن مشورت افتاذ « فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ » اعتماد در آن امر به خداى تعالى 1026 كن و يارى از وى خواه ؛ و « توكّل » تفويض امر خوذ است بغيري 1026 تا ترا بحسن تدبير معاونت 1026 كنذ ؛ و « اتّكال » و « توكيل » [ و ] « وكالت » و « وكيل » ازينجاست . « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ » و خذاى - تعالى - آنانرا كى بر وى اعتماد كنند دوست ميدارذ - كى نصرة در قبضهء ( 110 ) قدرت اوست و رحمة از قبل اوست . دمياطى 1027 گويذ : اين آيت در شأن منافقانست و حكمت درين كثرت سواد ايشانست و مشورت وقتى ثابت داريم كى وحى بران منزل نبوذ .